Çocuklar İçin Felsefenin (P4C) Hikayesi
Çocukların arka arkaya sıraladığı "Neden gökyüzü mavi?", "İyilik ne demek?", "Ben ben olduğumu nasıl biliyorum?" gibi sorulardan bazen yorulduğunuz oluyor mu? Derin bir nefes alın ve gülümseyin. Çünkü aslında bu sorular, evinizdeki minik bir filozofun ayak sesleridir.
Son yıllarda eğitim dünyasında ve bilinçli ebeveynler arasında sıkça duyduğumuz P4C (Philosophy for Children - Çocuklar İçin Felsefe), sanılanın aksine çocuklara "ünlü filozofların doğum tarihlerini veya karmaşık teorilerini ezberletmek" değildir. P4C, çocukların doğuştan gelen o muazzam ve bitmek bilmeyen merak duygusunu, eleştirel ve yaratıcı düşünme becerisine dönüştürme metodolojisidir. Bu alanda yetişkinler çocuklara bir şeyler öğreten "öğretmenler" değil; hakikatin izini onlarla birlikte süren "meraklı yol arkadaşlarıdır".
Peki, Amerika'dan başlayıp Asya'nın renkli çizgi romanlarına, oradan da Türkiye'nin kültürel köklerine uzanan bu yöntem nasıl ortaya çıktı?
Her Şey Bir Hikaye ile Başladı (1974)
Felsefe denince aklınıza tozlu raflar, kalın ciltler ve anlaşılmaz akademik terimler geliyor olabilir. Ancak P4C'nin doğuş hikayesi bunun tam tersidir.
1970'lerin başında, Amerikalı felsefe profesörü Matthew Lipman, üniversite öğrencilerinin mantıksal ve eleştirel düşünme becerilerinin yetersiz olduğunu fark etti. Lipman'a göre düşünme eğitimi üniversitede değil, çok daha erken yaşlarda başlamalıydı. Bu amaçla 1974 yılında, P4C tarihinin ilk sistematik romanı kabul edilen "Harry Stottlemeier's Discovery" adlı eseri yazdı.
Lipman'ın Kuzey Amerika'da başlattığı bu akım, genellikle hikaye tabanlı müfredat kitapları şeklindeydi. Amaç çok netti: Çocuklara "ne düşüneceklerini" dikte etmek değil, "nasıl düşüneceklerini" öğretmek.
"Sofi'nin Dünyası" ile Kırılma Noktası (1991)
P4C, uzun süre akademik bir çaba olarak kalsa da 90'lara gelindiğinde büyük bir ticari ve kültürel kırılma yaşandı. Jostein Gaarder’ın yazdığı meşhur "Sofi'nin Dünyası", dünya genelinde 50 milyondan fazla satarak yayıncılık dünyasına bir şeyi kanıtladı: Felsefe sıkıcı olmak zorunda değil! Çocuklar ve gençler de varoluşsal soruların derin sularına dalabilir ve bundan keyif alabilir. Bu kitap, çocuk felsefesi yayıncılığının küresel potansiyelini gözler önüne serdi.
Avrupa’da Renkli Devrim: Görsellik ve Pratik
Amerika metin odaklı ilerlerken, Avrupa bu işe "renk ve hareket" kattı.
- Fransa’da Oscar Brenifier gibi öncüler, felsefeyi sadece metin olmaktan çıkarıp ilgi çekici illüstrasyonlarla birleştirdi. Böylece okumayı yeni öğrenen çocuklar bile görseller üzerinden felsefi kavramları tartışabilir hale geldi.
- İngiltere’de Peter Worley gibi isimler ise kitapları kütüphane raflarından indirip sınıflara soktu. Öğretmenlere yönelik pratik etkinlik kitaplarıyla, felsefenin bir "ders" değil, bir "eylem" olduğunu gösterdiler.
Asya: Çizgilerin Gücü ve Eğitimle Bütünleşme
P4C serüveninin en ilgi çekici duraklarından biri şüphesiz Asya oldu. Özellikle Güney Kore, felsefeyi eğitim sistemine o kadar başarılı entegre etti ki, devasa bir yerel pazar oluştu.
Buradaki en büyük inovasyon, Batı klasikleri ve felsefi hikayelerin, çocukların bayıldığı Manga ve Manhwa (Kore çizgi romanı) tarzında uyarlanmasıydı. Asyalı çocuklar için felsefe; sıkıcı bir ödev değil, ellerinden düşürmedikleri, karakterlerle bağ kurdukları sürükleyici bir çizgi roman macerası haline geldi
Türkiye'de P4C
Ülkemizde bu alanın ilk tohumları, 1990'ların başında Nuran Direk'in "Filozof Çocuk" çalışmalarıyla atıldı. Uzun bir süre, Türkiye'deki P4C kitaplığının %90'ını Batı kaynaklı çeviriler oluşturdu. Avrupalı yayıncılardan yapılan çeviri serileri 2006 sonrası raflarda yerini aldı.
2019 ve sonrasında, Usturlab olarak bu bayrağı farklı bir yere taşıma gayretine girdik. Bu kadar zengin bir felsefi ve edebi geleneğe sahip bir medeniyetin mirasçıları olarak sadece çeviri yapmakla yetinmemeliydik. Gılgamış Destanı, Dede Korkut Hikayeleri, İslam Felsefesi Klasikleri gibi kendi medeniyetimizin hikayelerini ve kültürel kodlarımızı P4C yöntemiyle harmanladık.
Bizim vizyonumuzda çocuk; bilgiyi tüketen edilgen bir öğrenci değil, bilgiyi inşa eden "düşünen özne"dir.
"Hadi Felsefe Yapalım" Serisi: Sadece Okumayın, Tartışın!
P4C dünyasına adım attığınızda en sık karşılaşılan soru şudur: "Kitabı veya hikayeyi okuduk, peki şimdi çocuğuma hangi soruları sormalıyım?". İşte "Hadi Felsefe Yapalım" serisi tam da bu ihtiyaç için tasarlandı. 
Bu seri, ebeveynler ve eğitimciler için adım adım kurgulanmış bir felsefe atölyeleri rehberidir.
Bu Kitaplar Kimler İçin?
- Ebeveynler: Evde çocuğuyla kaliteli ve derinlikli sohbetler başlatmak isteyen ama nereden başlayacağını bilemeyenler.
- Öğretmenler: Sınıf içinde 40 dakikalık bir ders saatini, dolu dolu bir felsefe atölyesine çevirmek isteyen eğitimciler.
Nasıl Kullanılır?
Her bir kitap, elinizde bir pusula varmış gibi sizi yönlendirir. Rastgele sorular sormak yerine, serinin sunduğu şu yapılandırılmış akışı takip edebilirsiniz:
- Önce Hikaye: Çocuklarla birlikte önce hikaye veya kitap (hangisini ele alacaksanız) okunur. Veya önceden okumaları istenebilir.
- Merak Uyandıran Sorular: Çocuğun ilgisini konuya çekmek için ısınma turlarıdır.
- Derin Sorular: Hikayenin özündeki felsefi kavramı (adalet, mutluluk, varlık, arkadaşlık vb.) sorgulatan, "neden" ve "nasıl" odaklı sorulardır.
- Kavram Haritaları ve Anahtar Kelimeler: Konuşulan konunun zihinde yer etmesini sağlayan yönlendirmelerdir.
- Etkinlik Önerileri: Sadece konuşmakla kalmayıp, düşünceyi eyleme veya oyuna dökeceğiniz pratik fikirler sunar.
Seride Neler Var?
Usturlab'ın "yerelleşme" vizyonuyla hazırlanan bu seride, sadece Batı klasikleri değil, kendi kültürümüzden edebi eserler de yer alıyor:
- Çocuk Edebiyatı Klasikleri: Bildiğimiz masallara felsefi bir gözlükle bakış.
- Destanlar: Kültürel hafızamızdaki kahramanlık hikayelerinin etik ve varoluşsal boyutları.
- İslam Felsefesi Klasikleri: Farabi'nin Erdemli Şehir'i veya İbn Sina'nın düşünceleri gibi, medeniyetimizin öncü düşünürlerinin eserlerini çocukların diliyle tartışma imkanı.
Bu seriyle, evinizin salonunu veya sınıfınızı bir "Düşünce Laboratuvarı"na çevirmek çok kolay!
P4C'nin Mutfağı: "Felsefe Sınıfta" ve "Felsefe Okulda"
Matthew Lipman sadece çocuklar için hikayeler yazmakla kalmadı, aynı zamanda bu yöntemi uygulayacak yetişkinler için de yol haritaları çizdi. Türkçeye de kazandırdığımız iki temel eser, bu alanın başucu kitaplarıdır:
- Felsefe Sınıfta (Philosophy in the Classroom): Lipman'ın, Ann Margaret Sharp ve Frederick S. Oscanyan ile birlikte kaleme aldığı bu eser, P4C'nin temel kaynak kitabı gibidir. Bir sınıfta veya evde soruşturma topluluğu nasıl kurulur, çocukların düşünceleri Sokratik yöntemle nasıl derinleştirilir; adım adım anlatır.
- Felsefe Okulda (Philosophy Goes to School): Felsefenin sadece bir ders değil, eğitimin tamamına yayılan bir yaklaşım olması gerektiğini savunan Lipman, bu kitabında felsefi düşünmenin okul müfredatıyla nasıl bütünleşebileceğinin teorik ve pratik çerçevesini çizer.
Bu kitaplar, sadece "ne okuyacağımızı" değil, okuduklarımız üzerine "nasıl konuşacağımızı" öğreten temel rehberlerdir.
Ödüllü Bir Başyapıtla Felsefe: Jon Klassen ve Şapka Serisi
P4C kitaplığımızın en kıymetli köşesinde, Kanadalı yazar ve illüstratör Jon Klassen’in dünyaca ünlü "Şapka Üçlemesi" yer alıyor.
Bu seri, çocuk edebiyatının Nobel'i sayılan Caldecott Madalyası ve Kate Greenaway Madalyası gibi en prestijli ödülleri kazanarak sadece eğlenceli bir hikaye olmadığını, aynı zamanda bir sanat eseri olduğunu kanıtlamıştır. Peki, bu kitapları felsefe yapmak için bu kadar eşsiz kılan şey ne?
Metin ve Görselin Zeki Dansı
Jon Klassen'in alametifarikası, "metin ile görsel arasındaki çelişki"dir. Kitapta karakterin söyledikleri ile resimde olanlar bazen birbirinden tamamen farklıdır. Örneğin; küçük bir balık "Onu büyük bir balıktan çaldım. O sırada uyuyordu, uyanmayacak." derken, resimde büyük balığın gözlerini açtığını görürsünüz.
Bu durum, çocuğun sadece dinleyici olmasını engeller; onu "dikkatli bir dedektif" olmaya zorlar. Çocuk, "Ama balık uyanık!" diyerek hikayeye müdahil olur ve ilk eleştirel düşünme kıvılcımı burada çakar.
Hangi Kitap Hangi Sorunun Peşinde?
Keşifhâne web sitemizden edinebileceğiniz bu seri ile çocuklarınız şu derin kavramların peşine düşecek:
- Şapkamı Geri İstiyorum (Adalet): Ayı şapkasını ararken, onu çalan tavşanı bulur ve... hikayenin sonu size kalmış! Burada çocuğunuza şu soruyu sorabilirsiniz: "Birine ceza vermek adalet midir? Kısasa kısas doğru bir yöntem midir?".
- Bu Benim Şapkam Değil (Mülkiyet ve Vicdan): Şapkayı çalan küçük balık kendini haklı çıkarmaya çalışır. Peki, "Kimse görmüyorsa, yanlış yapmak yine de yanlış mıdır?". Ya da "Bir şeyi bulmak veya ondan faydalanmak, ona sahip olma hakkı verir mi?".
- Bir Şapka Bulduk (Arzu ve İrade): İki kaplumbağa tek bir şapka bulur. İkisine de yakışır ama şapka tektir. Burada tartışacağınız konu dostluktur: "Çok istediğin bir şeyden arkadaşın için vazgeçmek fedakarlık mıdır, zorunluluk mu?".
Bu soruların "tek bir doğru cevabı" yoktur. Önemli olan, Jon Klassen'in o sade ama vurucu çizimlerine bakarak çocuğunuzla birlikte cevabı aramak ve düşünce kaslarını çalıştırmaktır.
Sıra Sizde: Düşünce Çarklarını Döndürün!
Evinizde "Canım sıkıldı" diyen bir çocuk varsa, ona tablet, telefon vermek yerine bir soru verin. Ya da işinizi kolaylaştıralım; sizin için hazırladığımız Felsefe Kitaplığına bir göz atın.
👉 Çocuklar İçin Felsefe Kitaplığını İncele
Kaynakça
- Montclair State University - Institute for the Advancement of Philosophy for Children (IAPC)
- Oslo Literary Agency - Sophie's World 30th Anniversary
- Felsefeciler Derneği. (2018, 26 Eylül). Çocuklar için felsefe hakkıyla yapılsın isterim: Nuran Direk’le söyleşi