🚚 1000 ₺ Üzeri Siparişinizde Ücretsiz Kargo
🚚 1000 ₺ Üzeri Siparişinizde Ücretsiz Kargo
🚚 1000 ₺ Üzeri Siparişinizde Ücretsiz Kargo
5'li Yaldızlı Kâğıt Bant Seti - Washi Tape Dekoratif Kâğıt Bant

5'li Yaldızlı Kâğıt Bant Seti - Washi Tape Dekoratif Kâğıt Bant

Dinozor Dünyası Sticker Kitabı - Tekrar Kullanılabilen Tükenmeyen 27 Sticker'lı

Dinozor Dünyası Sticker Kitabı - Tekrar Kullanılabilen Tükenmeyen 27 Sticker'lı

Su Altı Dünyası Sticker Kitabı - Tekrar Kullanılabilen Tükenmeyen 21 Sticker'lı

Su Altı Dünyası Sticker Kitabı - Tekrar Kullanılabilen Tükenmeyen 21 Sticker'lı

6'lı Meyve Kokulu Fosforlu Kalem Seti - Renkli Kokulu ve Damgalı İşaretleme Kalemi Highlighter

6'lı Meyve Kokulu Fosforlu Kalem Seti - Renkli Kokulu ve Damgalı İşaretleme Kalemi Highlighter

Işıltılı Dumpling Squishy - Stres Önleyici Simli Çin Mantısı Oyuncak

Işıltılı Dumpling Squishy - Stres Önleyici Simli Çin Mantısı Oyuncak

Renkli Dumpling Squishy - Stres Önleyici Çin Mantısı Oyuncak

Renkli Dumpling Squishy - Stres Önleyici Çin Mantısı Oyuncak

5'li Karanlıkta Parlayan Sevimli Kâğıt Bant Seti - Washi Tape

5'li Karanlıkta Parlayan Sevimli Kâğıt Bant Seti - Washi Tape

Uzay Temalı Sevimli Sticker Bant - Washi Tape Sevimli Dekoratif Kâğıt Bant

Uzay Temalı Sevimli Sticker Bant - Washi Tape Sevimli Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Yeşil Washi Tape Seti - Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Yeşil Washi Tape Seti - Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Pembe Washi Tape Seti - Sevimli Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Pembe Washi Tape Seti - Sevimli Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Mavi Washi Tape Seti - Desenli Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Mavi Washi Tape Seti - Desenli Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Kahverengi Washi Tape Seti - Vintage Dekoratif Kâğıt Bant

6'lı Kahverengi Washi Tape Seti - Vintage Dekoratif Kâğıt Bant

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Mor - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Mor - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Mavi - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Mavi - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Pembe - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Pembe - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Yeşil - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

3'lü Patili Fosforlu Kalem Seti Yeşil - Sevimli Kedi Patisi İşaretleme Kalemi Highlighter

Dinozor Temalı Çocuk Sticker Seti - 47 Adet Eğitici Çıkartma

Dinozor Temalı Çocuk Sticker Seti - 47 Adet Eğitici Çıkartma

Gülen Yüz Ödül Sticker Seti - 120 Adet Okul ve Etkinlik Çıkartması

Gülen Yüz Ödül Sticker Seti - 120 Adet Okul ve Etkinlik Çıkartması

Öğretmen Ödül Sticker Seti - 391 Adet Okul ve Sınıf İçi Motivasyon Çıkartması

Öğretmen Ödül Sticker Seti - 391 Adet Okul ve Sınıf İçi Motivasyon Çıkartması

Kara Hayvanları Sticker Seti - 88 Adet Eğitici Çiftlik ve Orman Hayvanları Çıkartması

Kara Hayvanları Sticker Seti - 88 Adet Eğitici Çiftlik ve Orman Hayvanları Çıkartması

Usturlap (Usturlab) Nedir? Bîrûnî ile Gökyüzünü Ölçmeyi Çocuklara Anlatmak

Usturlap (Usturlab) Nedir? Bîrûnî ile Gökyüzünü Ölçmeyi Çocuklara Anlatmak

Bir çocuğa, "Saat kaç?" diye sorduğunuzda telefona ya da duvardaki saate bakar. Peki, bin yıl önce yaşamış bir gökbilimci aynı soruyu nasıl cevaplardı? Elindeki yuvarlak, pirinçten alete bakarak… Yani usturlaba bakarak. Bu yazıda usturlabın ne olduğunu, nasıl çalıştığını ve büyük bilgin Bîrûnî'nin bu aletle ilişkisini sade bir dille anlatıyoruz. Yazının sonunda evde ya da sınıfta yapabileceğiniz kolay bir gökyüzü etkinliği ve konuyu çocukların ilgisine taşıyacak kitap ve oyun önerileri de bulacaksınız.

Usturlap Nedir?

Usturlap, Güneş'in ve yıldızların konumunu kullanarak hesap yapmaya yarayan eski bir astronomi aletidir. Kelime, Yunanca "yıldızı tutan, yıldızı yakalayan" anlamına gelen astrolabon sözcüğünden gelir; dilimize Arapça asturlâb üzerinden geçmiştir. Türkçede iki yazımla karşılaşırsınız: Türk Dil Kurumu sözlüğünde usturlap biçimi yer alırken bilim tarihi kitaplarında ve pek çok kaynakta usturlab yazımı da yaygındır. İkisi de aynı aleti anlatır.

Çocuklara anlatırken şöyle bir benzetme işe yarar: Usturlap, gökyüzünün taşınabilir bir haritası ile bir hesap makinesinin birleşimi gibidir. Gökyüzü düz bir yüzeye çizilmiştir ve üzerinde dönen parçalar sayesinde, "Şu yıldız şu yükseklikteyse saat kaçtır?" gibi soruların cevabı bulunur.

Usturlab Kimin İcadı?

Usturlabı tek bir kişi icat etmedi. Temel fikri, yani küresel gökyüzünü düz bir yüzeye aktarma yöntemi, Antik Yunan dönemindeki gökbilimcilere dayanır. Alet, yüzyıllar içinde birçok bilim insanının elinde gelişti. Özellikle 8. yüzyıldan sonra İslam dünyasındaki gökbilimciler ve zanaatkârlar usturlabı çok daha yaygın, hassas ve çeşitli hâle getirdi. Usturlap daha sonra Endülüs üzerinden Avrupa'ya ulaştı ve yüzyıllar boyunca gökbilimcilerin, denizcilerin ve öğretmenlerin en önemli araçlarından biri oldu.

Bu tarihçe çocuklara güzel bir mesaj da verir: Bilim kuşaktan kuşağa, kültürden kültüre aktarılarak büyüyen ortak bir emektir.

Usturlap Nasıl Çalışır?

Bir usturlabın içini merak eden çocuklar için temel parçaları basitçe şöyle anlatabilirsiniz:

  • Ana gövde: Kenarında derece ya da saat işaretleri bulunan yuvarlak tabla. Diğer parçalar bunun içine yerleşir.

  • Levhalar: Belirli bir enlem (yani Dünya üzerindeki belirli bir konum) için hazırlanmış, üzerinde ufuk çizgisi ve yükseklik çizgileri olan değiştirilebilir plakalar.

  • Örümcek (ağ): Levhanın üzerinde dönen, delikli ve süslü parça. Üzerindeki sivri uçlar parlak yıldızların yerini gösterir. Gökyüzünün dönüşünü taklit eder.

  • Gözetleme cetveli (alidat): Arka yüzde bulunan, iki ucunda küçük delikli kulakçıklar olan dönen cetvel. Bir yıldıza ya da bir binanın tepesine nişan almaya yarar.

  • Halka: Aletin dik asılmasını sağlar. Usturlap elde ya da bir yere asılarak tutulur.

Kullanım mantığı iki adımdan oluşur. Önce gözetleme cetveliyle bir yıldızın ya da Güneş'in ufuktan ne kadar yüksekte olduğu ölçülür. Ardından ön yüzdeki örümcek, o yıldız ölçülen yüksekliğe gelecek şekilde döndürülür. Böylece o anda gökyüzünün nasıl göründüğü aletin üzerinde canlandırılmış olur ve kenardaki işaretlerden saat okunur.

Güvenlik notu: Usturlap kullanılan dönemlerde Güneş'in yüksekliği gölgelerden ve delikten geçen ışıktan yararlanılarak ölçülürdü. Çocuklara Güneş'e asla doğrudan bakmamaları gerektiğini mutlaka hatırlatın.

Usturlap Ne İşe Yarar?

Usturlabın kullanım alanları çocukları çoğu zaman şaşırtır. Bu alet sayesinde:

  • Güneş'e ya da yıldızlara bakarak saat hesaplanabiliyordu.

  • Bulunulan yerin enlemi bulunabiliyordu.

  • Güneş'in ve yıldızların ne zaman doğup batacağı tahmin edilebiliyordu.

  • Arka yüzdeki ölçeklerle bir kulenin ya da duvarın yüksekliği hesaplanabiliyordu.

  • İslam dünyasında namaz vakitlerinin ve kıble yönünün belirlenmesinde de yararlanılıyordu.

Yani usturlap, bugün cebimizdeki telefonun yaptığı birçok işi, matematik ve dikkatli gözlem sayesinde yapan bir "bilgi aleti"ydi.

Bîrûnî Kimdir?

Ebû Reyhân el-Bîrûnî, 973 yılında Orta Asya'daki Harezm bölgesinde doğdu ve hayatının son yıllarını bugünkü Afganistan'da bulunan Gazne'de geçirdi; 1048 yılı civarında vefat ettiği kabul edilir. Astronomi, matematik, coğrafya, tarih, mineraloji ve daha pek çok alanda eserler veren Bîrûnî, bilim tarihinin çok yönlü bilginlerinden biri kabul edilir.

Çocuklara Bîrûnî'yi anlatırken öne çıkarabileceğiniz birkaç özellik:

  • Ölçmeye ve denemeye önem verirdi. Bir bilgiyi kabul etmeden önce gözlem ve hesapla sınamayı önemserdi.

  • Farklı kültürleri merak ederdi. Hindistan'ın bilimini, takvimlerini ve geleneklerini anlattığı kapsamlı bir kitap yazdı.

  • Dünya'nın büyüklüğünü hesapladı. Bir dağın tepesinden ufka bakış açısını ölçerek Dünya'nın yarıçapını hesapladığı yöntemle tanınır. Bulduğu sonuç, bugünkü değere oldukça yakındır.

  • Öğretmeyi severdi. Astronomiye giriş niteliğindeki eserlerinden biri soru-cevap düzeninde yazılmıştır. Bu da çocuklarla "sorarak öğrenme" sohbetleri için güzel bir örnektir.

Biruni ve Usturlap

"Usturlabı Bîrûnî mi icat etti?" sorusu sık sorulur. Cevap: Hayır, usturlap Bîrûnî'den yüzyıllar önce de biliniyordu. Ancak Bîrûnî, usturlabın yapımı ve kullanımı üzerine kapsamlı bir eser yazmış; aletin farklı tasarım yollarını ayrıntılı biçimde incelemiştir. Gözlemlerinde ve hesaplarında bu tür aletlerden yararlanmış, gökyüzünü ölçmenin yöntemlerini sonraki kuşaklara aktarmıştır. Bu yüzden "Bîrûnî'nin usturlabı" ifadesi, bir icattan çok bir bilgi ve emek mirasını anlatır.

Evde ya da Sınıfta: Basit Bir Yükseklik Ölçer Yapalım

Gerçek bir usturlap yapmak uzmanlık ister. Ancak usturlabın arka yüzündeki temel fikri, yani bir şeyin ne kadar yüksekte olduğunu açıyla ölçmeyi, çocuklarla kolayca deneyebilirsiniz. Bu etkinlik 8 yaş ve üzeri çocuklar için uygundur. Daha küçükler bir yetişkinle birlikte yapabilir.

Malzemeler: Bir iletki (açıölçer), kalın bir pipet, 20-25 cm ip, küçük bir ağırlık (somun veya düğme), bant.

  • Pipeti iletkinin düz kenarına bantlayın. Bu, gözetleme cetveliniz olacak.

  • İpi iletkinin ortasındaki küçük deliğe ya da merkez noktasına bağlayın, ucuna ağırlığı takın. İp her zaman yere doğru sarkacak.

  • Pipetten bir ağacın tepesine, bir binanın çatısına ya da akşam olunca parlak bir yıldıza bakın. Güneş'e asla bakmayın.

  • Pipet yere paralel tutulduğunda ip tam 90° çizgisinin üzerinde durur. Pipeti yukarı kaldırıp yıldıza hizaladığınızda ip yana doğru kayar. İpin yeni gösterdiği sayı ile 90 arasındaki fark (örneğin ip 60'a veya 120'ye geldiyse 30°), baktığınız nesnenin ufuktan yüksekliğini derece cinsinden verir.

  • Ölçümleri bir deftere not edin. Aynı yıldızı bir saat arayla iki kez ölçün ve sonucu karşılaştırın.

Konuşma soruları: Yıldızın yüksekliği neden değişti? Gökyüzü mü dönüyor, biz mi? Bin yıl önceki gökbilimciler bu değişimden saati nasıl çıkarmış olabilir? Bu sorular, usturlabın nasıl çalıştığını çocukların kendi gözlemleriyle keşfetmesini sağlar.

İpucu: Kutup Yıldızı dışındaki yıldızların yüksekliği gece boyunca Dünya'nın dönüşü nedeniyle değişir. Ancak Kuzey Yarım Küre'de Kutup Yıldızı neredeyse hiç yer değiştirmez ve ufuktan yüksekliği bulunduğunuz yerin enlemine yaklaşık olarak eşittir (Türkiye'de 36° ile 42° arası).

Bîrûnî'yi ve Gökyüzünü Keşfetmek İçin Kitap ve Oyun Önerileri

Usturlap ve Bîrûnî'yle başlayan merakı kitap ve oyunlarla sürdürmek için Keşifhâne'den birkaç öneri:

  • Bilgi Muhafızları 1: Zaman Sansarlarına Karşı (https://www.kesifhane.com.tr/bilgi-muhafizlari-zaman-sansarlarina-karsi): Fatma Çağdaş Börekçi'nin kaleme aldığı, Sümeyra Şen'in çizdiği bu macera kitabında Fuat ve Refik, zamanın akışını bozmak isteyenlere karşı Bîrûnî'nin yaşadığı döneme yolculuk ediyor. Bilim tarihini macerayla buluşturmak için güzel bir başlangıç.

  • Bilgi Muhafızları Seti (2 Kitap) (https://www.kesifhane.com.tr/bilgi-muhafizlari-seti-2-kitap): Serinin ilk iki kitabı bir arada. İkinci kitapta yolculuk İbn Sînâ'nın izinde devam ediyor.

  • Güneş Sistemi Haritası Yapbozu (https://www.kesifhane.com.tr/gunes-sistemi-haritasi-yapbozu): Gezegenleri tanımak ve fen bilimleri konularını eğlenceli hâle getirmek için.

  • Görev Mars (https://www.kesifhane.com.tr/gorev-mars): 8 yaş ve üzeri, 2-4 kişilik STEM kutu oyunu. Çocuklar uzay aracını kodlayarak kızıl gezegende görevleri tamamlıyor.

  • Uzayda Yaşam Var mı? (https://www.kesifhane.com.tr/uzayda-yasam-var-mi1): Beyin Gıdıklayan Sorulara Cevaplar serisinden. Kitaptaki QR kodlarla ücretsiz etkinlik ve ebeveyn-öğretmen destek materyallerine ulaşılabiliyor.

Gökyüzü sohbetlerini sürdürmek isterseniz Uzayı Seven Çocuklar İçin Üç Adımda Keşif yazımıza da göz atabilirsiniz.


Sıkça Sorulan Sorular

Usturlap mı, usturlab mı?

İkisi de aynı aleti anlatır. Türk Dil Kurumu sözlüğünde "usturlap" yazımı yer alır; bilim tarihi kaynaklarında ve özel adlarda "usturlab" yazımı da sık kullanılır.

Usturlabı kim icat etti?

Usturlabı tek bir kişi icat etmedi. Temel fikir Antik Yunan dönemine dayanır; alet, İslâm dünyasındaki gökbilimciler ve zanaatkârlar tarafından büyük ölçüde geliştirilip yaygınlaştırıldı.

Bîrûnî usturlabı icat etti mi?

Hayır. Bîrûnî usturlabın mucidi değildir, ancak usturlabın yapımı ve kullanımı üzerine kapsamlı bir eser yazmış ve bu alanda önemli bilgiler bırakmıştır.

Usturlap hangi yaştaki çocuklara anlatılabilir?

Temel fikir, yani "gökyüzüne bakarak saati ve yönü bulmak", okul öncesi dönemde bile hikâyelerle anlatılabilir. Açı ölçmeye dayalı etkinlikler ise genellikle 8 yaş ve üzeri çocuklar için daha uygundur.

Merakı Büyütmeye Devam Edin

Usturlap, çocuklara bilimin yalnızca laboratuvarlarda değil gökyüzüne dikkatle bakan herkesin elinde büyüdüğünü gösteren harika bir hikâyedir. Bîrûnî'nin ölçme ve sorma tutkusunu evinize ya da sınıfınıza taşımak için Usturlab Yayınevi'nin bilim, doğa ve keşif kitaplarını ve oyunlarını inceleyin. 1000 TL üzeri siparişlerde kargo ücretsiz.